Неименливото - Полиграматон

Неименливото


Седевме на една дотраена гробница од седумнаесеттиот век во касното попладне на еден есенски ден во старите гробишта во Аркам, и умувавме за неименливото. Гледајќи кон огромната врба во средината на гробиштата, чие стебло речиси беше проголтало една древна, нечитлива плоча, направив една фантастична примедба за призрачната и неспоменлива прехрана којашто гигантските корени сигурно ја цицаат од таа ветова, костурничарска земја; кога мојот пријател ме искуди за таквите бесмислици и ми кажа дека бидејќи тука веќе повеќе од век не се одржувале закопи, не може да постои апсолутно ништо за да би го хранело дрвото на некој друг начин освен на обичниот. Освен тоа, додаде, моите постојани муабети за „неименливи“ и „неспоменливи“ нешта биле многу недоквакан инструмент, мошне во чекор со мојот понизен статус како автор. Премногу сум бил склон да ги завршувам моите приказни со глетки или звуци кои ги вкочануваа способностите на моите херои и ги оставаа без храброст, зборови или поистоветувања за да раскажат што беа доживеале. Ги запознаваме работите, рече, само преку петте сетила или нашите религиски инстинкти, одошто следи дека е мошне невозможно да посочиме кон предмети или збиднувања кои не можат јасно да бидат претставени од конкретната дефиниција на факти или од соодветните доктрини на теологијата - по можност онаа на конгрегационистите со какви било измени кои народните верувања и Сер Артур Конан Дојл би можеле да ги предложат.

Со овој пријател, Џоел Мантон, често безволно расправав. Беше директор на средното школо Ист Хај, роден и растен во Бостон, делејќи ја новоанглиската самобендисана глувост за префинетите призвуци на животот. Негов поглед беше дека само нашите обични, објективни искуства поседуваат некаква естетска значајност и дека занаетот на уметникот не е до толку да пробуди силни чувства преку дејствија, занес и вчудовиденост, туку повеќе да одржува сталожен интерес и ценење преку прецизни, подробни преписки на секојдневни работи. Особено приговараше кон мојата преокупација со мистичното и необјаснетото; зашто иако веруваше во натприродното многу повеќе од мене, не сакаше да признае дека е доволно секојдневно за книжевна обработка. Тоа дека умот може да ги пронајде најголемите задоволства во бегства од дневната рутина и во оригинални и драматични пресклопувања на слики обично фрлени од навика или премаленост во излитените дезени на суштинското постоење, беше нешто потполно неверојатно за неговиот бистар, практичен и логичен интелект. За него сите нешта и чувства имаа постојани големини, својства, причини и учиноци; и иако бледо знаеше дека умот понекогаш содржи слики и осети од далеку помалку геометриска, одредлива и ковлива природа, веруваше дека е оправдан во цртање на произволна линија и не сакаше ни да чуе за ништо што не може да биде искусено или објаснето од просечниот граѓанин. Освен тоа, беше скоро сигурен дека ништо не може да е вистински „неименливо“. Не му звучеше разумно такво нешто.

И покрај тоа што ја сфаќав бесцелноста на фантастични и метафизички аргументи наспроти самобендисаноста на еден конзвервативен дено-шетач, нешто во сцената на овој пладневен муабет ме придвижи кон повеќе од вообичаеното противења. Разронетите шкрилни плочи, патриархалните дрва и вековните мансардни покриви на од вештерки опседнатот стар град кој се протегаше наоколу се соедининија заедно за да ми ја спотнат душата кон одбрана на моето дело; и наскоро почнав да заривам напади на тлото на непријателот. И навистина не беше тешко да се почне со противнапад, зашто знаев дека Џоел Мантон всушност дополу се држеше за многу суеверни бабини деветини коишто софистицирани луѓе одамна ги беа одраснале; верувања во појавувања на мртви личности на далечни места и во впечатоци направени од стари лица на прозорците низ коишто беа гледале цел живот. Да им се даде веродостојност на овие шепоти на селски баби, сега инсистирав, посочува кон вера во постоењето на сенишни суштини на земјата одделни од и последователни на нивните материјални пандани. Посочуваше кон способност на верување во феномени надвор од сите обични замисли; зашто ако мртовецот може да ја емитува својата видлива или допирлива појава на другиот крај на светот, или низ распоните на вековите, како може да е апсурдно да се претположи дека напуштените куќи се полни со настрани сознателни нешта, или дека старите гробишта вријат со ставотната, растелесена стреш на поколенијата? И бидејќи душата, со цел да ги предизвика сите пројави кои ѝ се препишуваат, не може да се ограничи со никои од законите на материјата; зошто е екстравагантно да се замислат психички живи мртви нешта во облици - или во отсуство на облици - кои за човечки набљудувачи мора да се крајно и одбивно „неименливи“? „Здравиот разум“ во промислување на ваквите теми, го уверив пријателот со извесна топлина, е ништо повеќе од глупаво отсуство на мечта и умствена растегливост. 

Сега веќе ближеше самрак, но ниеден од нас не чувстуваше желба да престане да зборува. Мантон се чинеше нетргонат од моите аргументи и беше желен да ги побие, имајќи ја онаа доверба во сопствените мислења којашто несомнено му го беше овозможила неговиот успех како професор; додека јас бев пресигурен во моето тло за да се плашам од пораз. Самракот падна, и светла бледо замижуркаа во некои од далечните прозорци, но ние не се помрднавме. Нашето седиште врз гробницата беше многу удобно и знаев дека на мојот прозаичен пријател нема да му пречи зјајнатиот процеп во древниот, од корени вознемирен циглен ѕид позади нас, или крајната црнина на местото предизвикана од посредништвото на климавите, напуштени куќи од седумнаесеттиот век помеѓу нас и најблискиот осветлен пат. Таму во мракот, врз таа расцепена гробница крај напуштената куќа, продолживме да зборуваме за „неименливото“, и откако мојот пријател заврши со неговото мајтапење му кажав за страшниот доказ позади приказната со којашто најмногу се мајтапеше.

Сказната ми се викаше „Таванскиот прозорец“, и се појави во јануарското издание на „Шепоти“ во 1922ра. Во немал број места, особено на јужниот и пацифичкиот брег, ги тргнаа списанијата од штандовите после поплаки од смешни мекушавци; но Нова Англија не ја сфати вознемиреноста и само крена раменици кон мојата прекумерност. Нештото, се настојуваше, беше,  како прво, билошки невозможно; само уште една од оние луди селски мрморења коишто Котон Матер беше бил доволно наивен да ги нагнете во својата безредна „Магналија Кристи Американа“, и толку лошо проверена што дури и тој не се беше закренал да ја именува месноста каде што се случи ужасот. А што се однесува на начинот на којшто јас ги бев појачал оскудните чкрапаници на стариот мистик - тоа беше мошне невозможно и карактеристично за еден лекомислен и залисан драскач! Матер навистина беше раскажал дека нештото се родило, но никој освен евтин пишувач на преувелучувања не би помислил дека пораснало, гледало низ прозорите на луѓе навечер, и било скриено во таванот на некоја куќа, во тело и во дух, додека некој не го видел на прозорецот векови покасно и не можел да опише што било она што му ја побелело косата. Сѐ ова беше еклатантен шунд и мојот пријател Мантон не се двоумеше да настојува на тој факт. Тогаш му кажав што имав најдено во еден стар дневник воден помеѓу 1706та и 1723та, ископан меѓу семејни документи нецела милја од каде што седевме; тоа, и извесната вистинитост на лузните на градите и грбот на мојот предок, коишто дневникот ги опишуваше. Му кажав и за стравовите на другите од тој предел, и за како беа шепотени низ поколенијата, и како не беше митско лудилото кои го снашло момчето кое во 1793та влегло во напуштената куќа да испита извесни траги за кои се сомневаше дека се таму.

Беше било устрелно нешто - не е ни чудо што чувствителни ученици треперат од пуританската доба во Масачусетс. Толку малку се знае за што се збиднувало под површината - толку малку, а сепак е толку одвратна гнојност што клокоти гнило преку повремени гробождерни глетки. Вештерскиот уплав е ужасен зрак светлина на она што се крчкало во здробените мозоци на луѓето, но дури и тоа е само ронка. Немало убавина; немало слобода - го гледаме ова од архитектонските и куќните останки, и отровните проповедања на згрчените богослови. И во таа лудачка кошула од ‘рѓосано железо демнела вџашена одвратност, извитопереност и ѓаволштилук. Тука, вистинки, беше апотеозата на неименливото.

Котон Матер, во таа демонијачка шеста книга која никој не треба да ја чита после темница, не штедеше зборови додека ја фрлаше својата анатема. Строг како Еверјски пророк и лаконски невчудовиден како што никој после негово време не може да биде, раскажуваше за ѕверот којшто го беше донел на свет она што беше повеќе од ѕвер, но помалку од човек - нештото со бемка на окото - и за развресканиот пијан клетник кој го обесиле одошто имал такво око. Волку кажуваше со смелост, но без трага за она што се случило потоа. Можеби не знаеше, или можеби знаеше, но не се осмелуваше да каже. Други знаеја, но не се осмелуваа да кажат - нема јавна трага за зошто шепотеа за катанецот на вратата на таванските скали во куќата на безпородниот, скршен, огорчен старец кој беше кренал празна шкрилна плоча крај еден избегнуван гроб, макар што човек може да изнајде доволно затаени легенди што би ја смрзнале и најврелата крв.

Сѐ има во тој семеен дневник кој го најдов; сите шепотливи наговестувања и стаени сказни за нешта со бемка на окото видени на прозорци во ноќта или во напуштени ледини близу кориите. Нешто го беше начекало мојот предок на некој мрачен пат низ долината, оставајќи го со траги од рогови на градите и од мајмуновидни канџи на грбот; и кога побараа стапалки во изгазената прав ги најдоа измешаните траги на расцепени копита и бледо антропоидни шепи. Еднаш еден саиџија рече дека видел некој старец како брка и вика по некое стравотно разрипано, безимено нешто на Медоу Хил во слабомесечевите саати пред зората и многумина му веруваа. Вистина беше дека имало чудни муабети една ноќ во 1710та кога безпородниот, скршен старец беше закопан во гробницата позади неговата куќа во доглед на празната шкрилна плоча. Никогаш не ја отклучија таванската соба, туку ја оставија целата куќа како што беше, ненавистна и напуштена. Кога од неа ќе допреа звуци, шепотеа и се тресеа; и се надеваа дека катанецот на таванската врата е јак. Потоа престанаа да се надеваат кога ужасот се случи кај поповата куќа не оставајќи никој жив или во едно парче. Со годините легендите добиваат призрачен лик - чинам дека суштеството, ако беше живо суштество, мора да беше умрело. Споменот одвратно беше тлеел - направен уште поодвратен одошто беше толку таен.

За време на ова излагање мојот пријател Мантон беше станал многу тивок и видов дека моите зборови му оставија впечаток. Не се насмеа кога застанав, туку мошне сериозно ме запраша за момчето кое полудело во 1793та, и кое би можело да е првенецот на мојот расказ. Му кажав зошто момчето беше отишло до таа одбегнувана, напуштена куќа и додадов дека и него треба да би го интересирало, штом верува дека прозорците задржуваат потајни слики на оние кои беа седеле пред нив. Момчето имаше појдено за да ги види прозорците на тој ужасен таван, поради сказните за нешта видени позади нив, и се беше вратило врескајќи манијачки.

Мантон остана замислен кога го кажав ова, но посетепено се поврати во своето аналитичко расположение. Дозволи, за колку да се рече, дека некакво неприродно чудовиште вистина постоело, но ме потсети дека дури и најморбидните извитоперувања на природата не значи дека треба да се неименливи или научно неописливи. Му се восхитував на бистроста и упорноста и додадов некои додатни откровенија кои ги имав собрано од меѓу старите. Овие покасни призначни легенди, јасно изложив, беа во врска со чудовишни привиденија поставотни од каква и да било органска работа; привиденија на џиновски ѕверски облици понекогаш видливи, а понекогаш само опипливи, кои лебдеа наоколу на бесмесечеви ноќи и ја опседнуваа старата куќа, гробницата позади неа, и гробот каде што фиданка беше пркнала крај една нечитлива плоча. Дали таквите привиденија некогаш имале продупувано или задушувано луѓе до смрт како што се раскажуваше во непотврдените народни верувања, или не, сепак имаа создадено силен и постојан впечаток; и сеуште беа предмет на мрачен уплав за многу стари староседелци, макар што во голем дел беа заборавени од двете последни поколенија - можеби умирајќи од што недоволно се мислеше на нив. Исто така, од поглед на естетска теорија, ако психичките изливи на човечки суштества се гротескни искривувања, какво разбирливо олицетворение би можело да изрази или претстави една толку испапчена и злогласна небулозност како призракот на некоја злоќудна, безредна извитопереност, која самата претставува морбидно богохулие против природата? Извајан од мртвиот мозок на хибриден кошмар, зар еден толку чуреав ужас не би го сочинувал во сета зазорлива вистина, извонредно, врискаво неименливото?

Часот сега веќе беше многу касен. Своеобразно бесчуен лилјак профучи крај мене и мислам дека го допре и Мантон, зашто иако не можев да го видам, го почувствував како ја крева раката. Потоа прозборе.

„Но дали таа куќа со таванскиот прозорец сеуште стои и е напуштена?“

„Да,“ одговорив. „Сум ја видел.“

„И си нашол нешто таму - на таванот или некаде на друго место?“

„Имаше некакви коски под стреата. Можебе беа она што момчето го беше видело - ако бил чувствителен не ќе му требало ништо на стаклото на прозорецот за да го растрои. Ако сите потекнуваа од истото нешто, мора да беше било хистерична, заносна грозотија. Ќе беше богохулно да се остават такви коски на светот, па се вратив назад со една вреќа и ги одведов до гробницата позади куќата. Имаше отвор низ којшто можев да ги фрлам внатре. Не ме мисли за будала - камо да го видеше черепот. Имаше рогови од четири инчи, но лице и вилица небаре моите и твоите.“

Најпосле можев да почувствувам вистински морници како врват низ Мантон, кој беше дојден многу близу. Но љубопитноста му беше неодвратлива.

„А паноата на прозорците?“

„Ги немаше. Кај еден прозорец фалеше цело крило, а на другите немаше ни трага од стакло во малите дијаматски окна. Беа од оние - старите прозорци со украсни решетки кои излегоа од мода пред 1700та. Ми се чинеше дека сто години, а и повеќе, не беа имале стакло - можеби момчето ги искршило ако стигало до нив; легендата не кажува.“

Мантон повторно се задума.

„Би сакал да ја видам таа куќа Картер. Каде е? Стакло или не, морам да ја подистражам. И гробницата кајшто си ги оставил коските, и другиот гроб без натпис - целата работа мора да е по малку ужасна.“

„Веќе ја виде - пред да се стемни.“

Пријателот ми беше порастревожен одошто си мислев, зашто на оваа мрвка безопасна театралност невротично се оттурна од мене и всушност извика со некакво збивтано голтање коешто ослободи напор од претходен потис. Беше необичен извик, и уште поужасен бидејќи доби одговор. Зашто додека сеуште одекнуваше, чув звук на крцкање низ црната темница и знаев дека прозорец со украсни решетки се отвора во таа клета стара куќа крај нас. И бидејќи сите други крила уште од одамна беа паднати, знаев дека е грозното безстаклено крило на тој демонијачки тавански прозорец.

Тогаш надојде дегутантен налив на опор, студен воздух од истата стравотна насока, проследен со увопарателен вресок веднаш до мене на таа потресно расцепена гробница на човек и чудовиште. За миг бев кутнат од мојата грозна клупа од ѓаволското млатење на некој невиден ентитет со титанска големина, но неодредена природа; кутнат и спружен врз кореновчипчената мувла на тие ненавистни гробишта, додека од гробот излезе една таква пригушена бука на збивтање и зуење што мечтата ми ја пополни беззрачната мрачнина со Милтонски легии на изобличени ѓаволи. Имаше вртлог од пеплосувачки, леден ветер и потоа ѕвечкање на лабави цигли и гипс; но јас милосливо се онесвестив пред да можам да им го дознаам значењето.

Мантон, иако е помал од мене, е пожилав, зашто скоро истовремено ги отворивме очите и покрај неговите поголеми повреди. Диваните ни беа еден до друг, и за неколку мига сфативме дека сме во болницата Св. Марија. Посетители беа збрани околу нас во напната љубопитност, желни да ни помогнат во сеќавањето со раскажување на како сме стигнале тука, и наскоро чувме од фармерот кој нѐ беше нашол напладне во осаменото поле позади Медоу Хил, една милја од старите гробишта, на место каде што се кажува дека некоја древна кланица се беше наоѓала. Мантон имаше две злоќудни рани на градите, и некои помалку сериозни зарези или дупки на грбот. Јас не бев толку сериозно повреден, но бев целиот прекриен со фрги и модрици од највчудовидувачки лик, вклучувајќи и отпечаток на расцепено копито. Јасно беше дека Мантон знае повеќе од мене, но не им кажа ништо на зачудените и заинтересирани лекари додека не дозна какви ни се повредите. Тогаш кажа дека сме биле жртви на некој свиреп бик - макар што животното беше тешка работа за да се утврди и оправда.

Откако докторите и сестрите си отидоа, му дошепнав едно запрепастено прашање:

„Боже Господе, Мантон, но што беше? Лузните - такво ли беше?

И бев презамајан да ликувам кога во одговор ми дошепна нешто во кое до некаде и се сомневав -

„Не - воопшто не беше такво. Беше насекаде - пивтија - балган - а сепак имаше облици, илјада облици на ужас настрана од секој спомен. Имаше очи - и бемка. Беше адот - вителот - крајната грозотија. Картер, беше неименливото!